بی تردید اصول عقاید و مباحث اعتقادی، مهمترین بخش دین هستند که سایر بخش های دینی مبتنی بر آن است. از این رو اعتقاد به این بخش از دین نیز با دیگر بخش های دین مانند احکام و امور تعبدی متفاوت است. روشن است باور یقینی نسبت به اعتقادات با باور ظنی متمایز و به تبع آن، اثرات عملی متمایزی خواهد داشت. سؤال پژوهش این است که چه نوع معرفتی در اصول و اعتقادات دینی لازم است؟ آیا معرفت یقینی لازم است یا معرفت ظنی هم کفایت می کند؟ نتایج پژوهش نشان می دهد مشهور مذاهب کلامی اسلامی کسب یقین در اصول عقاید را از راه برهان و استدلال لازم و ضروری می دانند و ظن و گمان را معتبر نمی دانند. در مقابل قول مشهور، گروه اندکی از اندیشمندان اسلامی؛ ظنّ قوی را در اصول عقاید جایز می دانند. از مهمترین ادله ای که مشهور امامیه، معتزله و ماتریدیه برای اثبات کلام خود به آن استناد جسته اند، براهین عقلی (چون دفع ضرر محتمل، شکر منعم، برائت یقینی، تشخیص بین حق و باطل در گرو شناخت یقینی و. . . ) و آیات قرآن کریم است. (إِنَّ الظَّنَّ لا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئاً-وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ و. . . )، تنها با این تفاوت که امامیه در کنار این ادله به برهان فطرت و روایات و ماتریدیه به اجماع نیز استناد جسته اند. در این میان دیدگاه امامیه نسبت به سایر دیدگاه ها از جهاتی برتری دارد که می توان به تنوع در گستره علت ها، بیان بابی مستقل در کتاب های کلامی با نام «یقین در اصول عقاید» مطرح کرده اند که دیگر مذاهب کلامی بحث یقین را در مسئله ایمان مطرح کرده اند. در این نوشتار کوشش بر آن است با روش عقلی، تحلیلی به تببین دیدگاه های مذاهب کلامی شیعه، معتزله، اشاعره و ماتریدیه با ابزار کتابخانه ای پرداخته شود.

یکی از مباحث مهم کلامی که فقط در کتاب های اصولی از آن بحثی گذرا شده، تعیین مقصود اصلی در واجبات اعتقادی است. در این باره، دو دیدگاه عمده وجود دارد: «معرفت عقلی» و «تدین و اعتقاد ورزی». پیروان هر یک از این دو دیدگاه در صددند تا اثبات کنند یکی از وجوب ها نفسی و دیگری مقدمه یا متولد از آن است. در این مقاله، دلایل دو نظریه بررسی و در نهایت نظریه دوم برگزیده شد.

گنوس واژه ای است یونانی به معنی دانش و معرفت و گنوستیسیزم به معنی مذهب گنوسی، نامی است برای برخی مکاتب دینی و آیینی، که نجات انسان را در گرو دستیابی به نوعی معرفت پوشیده و سری می دانستند که تنها در اختیار برگزیدگان قرار داشت. این مکاتب از حوالی دو قرن پیش از میلاد تا قرن دوم میلادی در منطقه شامات، به ویژه اسکندریه در مصر، فعال بودند و آموزه هایشان به شدت بر الهیات یهودی، مسیحی تاثیر نهاد و توانست، در حدود هزار سال بعد، عرفان اسلامی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.برجسته ترین ویژگی نظری مکاتب گنوسی، اعتقاد به نوعی ثنویت بود که سر تا سر هستی از قلمرو الوهیت تا وجود انسان و ارکان جهان را در بر می گرفت. از این رو عقیده به دو خدا و تقابل میان روح و جسم انسان که معمولا با تشبیهات نور و ظلمت، خیر و شر و روح و ماده تبیین می شد، اساس آموزه های خداشناسی، انسان شناسی و جهان شناسی گنوسی را پایه گذاری نموده است. به رغم مطالعات گسترده درباره تعیین خاستگاه مکاتب و عقاید گنوسی، این موضوع همچنان مبهم و مورد اختلاف محققان است. علت این امر حضور عقاید و فرهنگ های مختلف مانند ادیان شرقی-رمزی یونانی، آرامی، مصری، ایرانی و یهودی در آموزه های گنوسی است. اما بسیاری از محققان آموزه های ثنوی-اشراقی گنوسی را حاصل تاثیر پذیری این مکاتب از ادیان ایرانی دانسته اند، که قابل تامل است. هدف از این نوشتار بررسی نظریات مختلف درباره تعیین ریشه و خاستگاه مذهب گنوسی و اساس آموزه های نظری آن در باب خدا، انسان و جهان است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مقاله حاضر به معرفی مدلی می پردازد که پلیتینگا آن را برای نشان دادن برخورداری اعتقادات دینی از جواز معرفتی ارائه داده است. مراد وی از جواز معرفتی داشتن اعتقادات دینی این است که اعتقادات دینی محصول قوای ادراکی ای هستند که واجد چهار شرطند: درست کار می کنند، در محیطی که برای آن طراحی شده اند کار می کنند، هدف آنها وصول به غایت تولید باورهای صادق است و در وصول به غایت خود قرین توفیق بوده اند. پلیتینگا می گوید اگر اعتقادات دینی را صادق بدانیم، آنگاه، محتملتر آن است که معتقد شویم این اعتقادات جواز معرفتی دارند، یعنی محصول قوای ادراکی ای هستند که شروط پیش گفته را واجدند و اگر این اعتقادات صادق باشند، آنگاه چنان که خدایش می خوانیم در واقع وجود دارد و قطعا قصد کرده است که ما او را بشناسیم.  

شکل گیری حکومت صفویه، حمایت شدید پادشاهان این سلسله از آیین اهل بیت(ع)، ایجاد زمینه های مساعد اجتماعی و فرهنگی، نقشی بسزا در تقویت شعر آیینی و مذهبی داشته است. دودمان صفوی برحسب سیاست خود و ضدیتی که با دولت سنی عثمانی داشتند به رسمی کردن مذهب شیعه و رواج تشیع پرداختند و پادشاهان این سلسله شاعران را تشویق به سرودن اشعاری با مضامین شیعی و ستایش از ایمه شیعی کردند که نتیجه آن در ادبیات فارسی سبب سروده شدن اشعاری بود که به جای مدیحه و شعر درباری، به مدح و منقبت اولیای دین و ذکر کرامات ایمه اطهار و مصیبت شهیدان کربلا می پرداخت. صایب بزرگ ترین شاعر ایرانی عصر صفوی است که به سرودن اشعار و قصاید شیعی زیبا و سرشار از عاطفه صادق و پویا، همت گمارده است. در این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی نگاشته می شود، نوع نگاه صایب به این مساله و چگونگی تجلی امامان در شعرش بررسی می گردد. پس از مطالعه و بررسی مشخص می-شود عواملی چون شکل گیری حکومت شیعی صفویه، عنایت و توجه ویژه پادشاهان آن به اشاعه و ترویج فرهنگ شیعی، ایجاد بستر مساعد اجتماعی و فرهنگی، در گسترش و رسوخ مفاهیم و عناصر شیعی نقشی غیرقابل انکار داشته است. این مفاهیم و تفکرات در شکل ها و قالب هایی بازتاب یافته است.